सरसगड - प्रथम दर्शन |Sarasgad - First view

दुर्ग सरसगड

Fort sarasgad

पाली…पालीचा बल्लाळेश्वर गणपती…अष्टविनायकाचे एक रुप… पालीने या हि-यासवे अजुन एक हिरा जपुन ठेवला आहे… पगडीचा किल्ला!! म्हणजेच सरसगड…. बल्लाळेश्वर आणि सरस अगदी बाजुबाजुला. म्हणजे बल्लाळेश्वराच्या दारात उभे राहीलात तर समोर गणराया आणि मंदीराच्या मागे सरस दिसतो…. लांबुन हा किल्ला पुणेरी पगडीसारखा दिसतो म्हणुन याला “पगडीचा किल्ला” असेही म्हणतात. पालीला जाताना रस्तांवरुन पहाल तर सरसच्या रांगेत अजुन ४ टेकडीवजा सुळके दिसतील. त्यांना “पांडवांची पाच बोटे” म्हणतात. असे म्हणतात  अज्ञातवासात पांडवांनी एका रात्रीत ते सुळके खोदले. पाचवा सुळका खोदताना सकाळ झाली आणि तो अर्धवटच राहीला.

सरसगड पालीच्या पुर्वेस आहे. उंची सुमारे ४५० मीटर. बल्लाळेश्वराच्या मागुन, उजवीकडुन गडावर जायला वाट आहे. वाट सुकर असल्याने साधारण अर्ध्या-एका तासात वर पोहोचता येते. चढणीचा डोंगर संपवुन तुम्ही गडाच्या कातळपायथ्याला पोहोचता. मघापासुन छोटा वाटणारा किल्ल्याचा कातळ इथे आभाळात पोचलेला असतो. पावसात भिजलेला काळाकुळकुळीत उभा कातळ!! कातळाच्या डोक्याला बांधलेली दगडी चि-यांची तटबंदी लक्ष वेधुन घेते. जणु सरसने चढवलेला जिरेटोप! इथे दक्षिणेला कातळामध्ये नाळ आहे. तिच्यातच तब्बल ९६ दगडी पाय-या कोरल्या आहेत. पाय-यापर्यत पोहचण्यासाठी एक rocky patch चढावा लागतो. पावसाळ्यात शेवाळ आणि वाहते पाण्यामुळे पाय-या निसरड्या होतात. आणि आधारासाठी काही नसल्याने उतरताना काळजी घेत उतरावे लागते. मध्ये तुटक्या पायरीमुळे उड्या मारायला लागतात! नाळेचा जेमतेम अर्ध्या भागात पाय-या आहेत त्यामुळे जरा बाजुला घसरलो तर मधल्या खोबणीमध्ये पडुन सरळ दगडभेट!!

पाय-यांच्या शेव़टचा दरवाजा आपल्याला गडाच्या माचीवर सोडतो. दरवाजा कमानीकृती व दगडी भिंतीत आहे. दरवाज्यावर शरभ वा शुभपुप्ष नाही. एकुनच दरवाजा हिंदु/शिवकालीन मराठी बांधणीचा वाटत नाही. दरवाज्याच्या मागे ८-१० पहारेकरी सहज बसु शकतील अश्या देवड्या आहेत. देवड्यासमोरील पाय-या चढल्या की आपण गडमाथ्यावर पोहोचतो.

गडमाथ्यावर फिरताना आपल्याला मधल्या सुळक्याभोवती चक्कर मारता येते. गडमाथ्यावर साधारण १० पाण्याची टाकी आहेत. काही टाकी गुहेत असल्याने स्वच्छ आहेत. आजही उन्हाळात लोक या टाक्यांमधले पाणी वापरतात.

माथ्यावर महादेवाचे मंदीर आहे. मंदीरासमोरच भगवा जरीपटका वा-यावर स्वैर फरफरत असतो. मंदीराकडे पाठ करुन तटबंदीवर उभे राहीले की डाव्या हाताला सुधागड दिसतो. मंदीराच्या मागे एका पीराचं ठाणं आहे. ठाणं डाव्या हाताला ठेउन तटबंदीवरुन पाहीले की बाजुला दिसतील पांडवांची पाच बोटे! तसाच पुढे वळणदार चालुन आलो की दुसरा दरवाजा दिसतो. गडावर येण्याची दुसरी वाट……या दरवाज्याला दुहेरी बुरुज आहेत.. मधल्या सुळक्याला पोखरुन टाक्यांसोबत गुहासुध्दा कोरल्या आहेत.


किल्ल्याचा ईतिहास :

शिवशाहीत येताना नारो मुकुंदानी गाजवलेला पराक्रम सरसगडाने जपुन ठेवला आहे. या वेळीच त्याना सरस आणि सुधागडाची सबनिशी मिळाली. सरसच्या दुरुस्तीसाठी २००० होन त्यांना देण्याच आले. पुढे १६९० ते १६९३ त्यांनी किर्त गाजवली. पुढे या किल्ल्यची व्यवस्था भोर संस्थानाकडे होती. (प्र.के.घाणेकर लिखीत साद सह्याद्रीची मधुन साभार)


भौगोलिक स्थान:

दुर्गप्रकार                     : गिरीदुर्ग

अक्षांश-रेखांश               :18°32’34.29″N  73°13’39.87″E

समुद्रसपाटीपासुन उंची : ४५० मी.

जवळील शहर               : पाली (१-२ कि.मी.)

जवळचे प्रवासमार्ग        : पाली-खोपोली जलदगती मार्ग.

आजुबाजुचे किल्ले         : सुधागड (पूर्वेला १६ कि.मी. अंतरावर)

भोवतालचा प्रदेश          : सरसच्या पूर्वेला वर सांगितलेली पांडवांची पाच बोटे. यांना पांडवांची कावड असेही म्हणतात. सरसगडाच्या घे-यातच पालीचे प्रसिध्द अष्टविनायकांपैकी एक बल्लाळेश्वर गणपतीचे मंदीर आहे. याच मंदीराच्या आवारात एक मोठी घंटा आहे. चिमाजी आप्पांनी वसई जिंकल्यावर तेथे मिळालेल्या घंटा महाराष्ट्रातील देवस्थानांना दिल्या. त्यातलीच ही एक.


गिर्यारोहण:

 

दुर्गमता                        : सोपा

चढाईसाठी वेळ              : १ तास

उतरायचा वेळ               : १/२ तास

पाण्याची उपलब्धता       : गडावरील टाक्यांत पाणी पिण्यायोग्य नाही. पाणी सोबत न्यावे.

जेवण्याची सोय             : गडावर वा वाटेवर खाण्याची सोय / उपहारगृहे नाहीत. त्यामुळे खाण्याचे जिन्नस सोबत न्यावेत.

राहण्याची सोय              : गड छोटा असल्याने एका दिवसात करता येतो. गडावरती राहण्यास अशी गुहा /मंदीर नाही.

माणसांची वर्दळ             : सुटीच्या दिवशी बरेच गुप्रस् असतात. इतर दिवशी तुरळक लोक असतात. त्यामुळे २-३ जण जात असल्यास सुटीचा दिवस सोयीस्कर.

अनुकूल महीने             : ओसरता पावसाळा व हिवाळा भ्रमंतीस उत्तम. गड छोटा असल्याने उन्हाळ्यातही गडावर जाताना विशेष दम लागत नाही.

रस्ता                            :मुंबईवरुन NH-4 वरुन खोपाली मार्गे निघायचे. खालापुर फाट्यावरती महामार्ग सोडुन खोपोली-पाली रोडला वळायचे. खोपोली-पाली रोड ३२ कि.मी. नंतर थेट  बल्लाळेश्वराच्या मंदीरापाशी नेतो. मंदीराच्या मागुनच गिर्यारोहणास सुरवात करु शकता.

 

2 thoughts to “दुर्ग सरसगड”

  1. चांगली माहीती. जर वातावरण स्वच्छ असेल तर सुधागड बरोबर तेल बैलाच्या भिंती सुद्धा दिसतात.

Leave a Reply to Vinay Y. Jadhav Cancel reply